Türkiye'de Sandviç Testinin Karşılığı: Toplumsal Dönüşüm ve Değer Kayıpları

Netflix’te Bir Sandviç ve Toplumsal Ruhun Aynası: Adolescence

Netflix’in dikkat çeken dizisi Adolescence’ta geçen bir sahne, sadece Jamie’ye uzatılan yarım bir sandviçten ibaret değil. Psikolog Dannielle Haig’in analizine göre bu sahne, karakterin iç dünyasını çözümlemek için zekice kurgulanmış bir psikolojik test içeriyor. Peki, bu test bize ne anlatıyor ve Türkiye’deki sosyal yapı ile nasıl bağ kuruyor?

 Sandviç Testinin Altında Yatan Psikoloji

 1. Tepki Ölçme Aracı

Dizide psikiyatrist Briony, Jamie’ye sevmediği cheese and pickle (peynir ve turşu) sandviçini uzatıyor. Bu, onun vereceği tepkiyle içsel durumunu ölçme çabası. Kabul edecek mi? İfade mi edecek? Geri mi çevirecek?

 2. Güç Dinamiği ve Edilgenlik

Jamie’nin hoşlanmadığı sandviçi reddedememesi, onun otorite figürlerine karşı edilgen bir kişilik geliştirdiğini gösterebilir. Bu da çocuklukta bastırılmış duygulara ve boyun eğmeye alışkanlık kazandığına işaret edebilir.

 3. Empati ve Aidiyet Denemesi

Sandviçin yanına iliştirilen sıcak çikolata, Jamie'ye güven ve aidiyet hissi yaratmayı amaçlıyor. Briony’nin amacı sadece gözlem değil, aynı zamanda bir duygusal bağ kurmak.

Türkiye'de Sandviç Testinin Karşılığı: Toplumsal Dönüşüm ve Değer Kayıpları

Netflix dizisinde bir karakterin benliğini sorgulatan bir sandviç, Türkiye’de ise milyonlarca bireyin günlük hayatında karşılaştığı zorlama tercihleri simgeliyor. Kimi zaman medya, kimi zaman sistemin kendisi bireye istemediği değerleri dayatıyor. Ve tıpkı Jamie gibi, çoğumuz bunu sessizce kabulleniyoruz.

 Medyanın "Normalleştirme" Operasyonu

 Reality Show'lar ve Dizilerle Şekillenen Zihinler

• Yarışmalar ve entrikalar: İyilik değil stratejik kurnazlık ödüllendiriliyor.

• Dramalar ve suç dizileri: 1990’lardan itibaren “mafya, adam vuran, yasa dışı işler yapan ama duygusal” karakterler kahramanlaştırıldı.

  Örnek: Kurtlar Vadisi, Ezel, İçerde, Çukur

  • Bu dizilerde kötülük yapan ama “ailesine düşkün” adamlar sevilecek karakter hâline getirildi.

• Kadın rolleri: Ya kurban ya da sinsi figürlerle sınırlandı.

RTÜK 2023 verileri: 10 yaş altı çocukların %72’si "bazen yalan söylemek gerekir" ifadesine katılıyorum diyor.

Ekonomi, Yolsuzluk ve “Çalışan Hırsız” Algısı

• Mahfi Eğilmez’in analizine göre, yolsuzluğun soruşturulmaması "çalışıyorsa hırsızlığı görmezden gel" algısını yaygınlaştırdı.

• Kamu Görevi Etkinliği Endeksi: Türkiye 38 ülke içinde 32. sırada.

• TÜİK 2022: Gençlerin %61’i torpilsiz iş bulmanın imkansız olduğunu düşünüyor.

  • Zengin, lüks yaşam süren karakterler dolandırıcı olsa da “karizmatik” sunuldu. Misal: Behlül Haznedar, Polat Alemdar, Ezel vs.???? İstatistik: RTÜK 2022 raporuna göre dizilerdeki başrol karakterlerinin %74’ü “lüks yaşam tarzı” içinde resmediliyor. Bunların %60’ı yasal olmayan işlerle meşgul.

“İyi İnsan Enayi” Algısı

Medya, yardımsever karakterleri komik ya da saf olarak göstererek empati kültürünü zayıflattı.

• “Saf mısın kardeşim?” gibi sözler, yardımseverliği küçümseyen halk söylemlerine dönüştü.

• Senaryolarda iyi karakterler kaybetti, uyanık karakterler kazandı.

“Yolsuz Ama Zengin” Cazibesi

• Lüks yaşam süren, yasa dışı işler yapan ama karizmatik karakterler: Behlül, Polat Alemdar, Ezel.

• RTÜK 2022: Dizilerdeki başrollerin %74’ü lüks yaşam tarzında ve %60’ı yasa dışı işler yapıyor.

 Toplumsal Bağların Zayıflaması

Eskiden komşuluk bir gereklilikti, şimdi apartmanlarda kimse birbirini tanımıyor.

Nedenler:

• Aşırı bireyselleşme

• Sürekli olumsuz medya haberleri

• Toplum mühendisliği: böl-parçala-yönet stratejileri

 Değerlerde Gerileme: Türkiye’nin Sandviç Testi

Toplumsal Psikoloji: Sandviç Bizim de Önümüzde

Jamie’ye sunulan sandviç gibi, Türkiye’de de bireylerin önüne sürekli olarak "seçmediği" ama "reddedemeyeceği" tercihler konuluyor. Tıpkı Netflix dizisindeki karakter gibi, biz de bu sandviçleri kabul ederken benliğimizden, değerlerimizden, geçmişimizden vazgeçiyoruz.

Son Söz: Yeni Bir Sandviç Yapmalı

Jamie’nin hikâyesi bireysel bir test gibi görünse de aslında toplumların da sandviç testinden geçtiğini gösteriyor.  Türkiye’nin önüne konulan her “peynirli ve turşulu sandviç”, toplumun kendi değerleriyle yüzleşmesini zorunlu kılıyor. “Bize plan değil, pilav lazım” sözü, Türkiye siyasi tarihinde en çok Necmettin Erbakan ile özdeşleşmiştir. Bu plansızlık Adnan Menderes'ten günümüze kadar geldi. Küçük Amerika hayallerinde koşanlar yüzünden bugünleri yaşıyoruz. Tam bağımsızlık diyenlere vatan haini gözüyle bakılıyor. Vatanı satanlar kendilerine vatansever diyor. Toplum çürümüş. Kurumlar çürümüş. Bireyler saatli bomba gibi. İş başvuruları din sınavı olmuş. Gelecek kaygısı pek kalmamış çünkü gelecek diyince herkes gelecek haftayı nasıl kurtarırız derdinde. Deprem vergisi toplanıyor ama başka yerlere harcanmış. Merkez bankası boş, yarın ne olacak kimse bilmiyor. Tapusu olan insanın arsası artık rahatlıkla elinden parasız alınabiliyor. Çok başarılı bir insanın şirketine rahatlıkla mafya! el koyulabiliyor. Fakirinden zenginine, öğrencisinden öğretmenine, polisinden askerine herkesin kaçmak istediği bir ülke olduk. Türkiye’de her birey, tıpkı filmdeki Jamie gibi kendi sınavını veriyor. Suç nedir, suçlu kimdir, kim gerçekten vatanseverdir, kim hain? Bu kavramları yeniden düşünmeli, ezberlenmiş tanımları sorgulamalıyız.

Psikolojik Altmetin: Sandviç Mi, Sembol Mü?

Jamie için bu sandviç, bir tercih meselesinden çok daha fazlası: “Bu benim için mi yapıldı, yoksa bana mı empoze edildi?” sorusu, onun benlik algısına dair derin izler taşıyor.

Türkiye’de genç olmak, artık yalnızca hayallerle değil, hayal kırıklıklarıyla da şekilleniyor. Ekonomik darboğazlar ve toplumsal adaletsizlikler arasında sıkışan gençler için mesele bir tercihten öte bir varoluş meselesine dönüşüyor: 'Bu kaderi biz mi yazdık, yoksa bize mi yazıldı?' sorusu, benliklerinde susmayan bir yankıya dönüşüyor.